Sözleşmeler Hukuku

Sözleşmeler Hukuku: Genel Hükümler

Sözleşme, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun irade beyanıyla kurulan hukukî ilişkidir. Türk hukukunda sözleşmelerin genel hükümleri 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu‘nun 1. kısmında (m. 1–206), özel hükümleri ise ikinci kısımda (m. 207–649) düzenlenir. Kanun; sözleşme özgürlüğünü ilke edinmekle birlikte kamu düzeni, genel ahlak, kişilik hakları ve emredici kurallarla bu özgürlüğü sınırlar.

Sözleşmenin Kurulması

TBK m. 1 uyarınca sözleşme, tarafların iradelerini karşılıklı ve birbirine uygun olarak açıklamalarıyla kurulur. İrade beyanı açık veya örtülü olabilir. Kanun bazı sözleşmeler için şekil şartı öngörmüştür; örneğin taşınmaz satış vaadi noterde düzenleme şeklinde (m. 237), tüketici kredisi yazılı (TKHK hükümleri) olarak yapılmak zorundadır. Şekle aykırılık kural olarak sözleşmeyi kesin hükümsüz kılar.

İrade Sakatlıkları

Sözleşmenin kurulması sırasında bir tarafın iradesi sakatlanmışsa, TBK m. 30 vd. hükümleri uygulanır:

• Yanılma (hata): Esaslı yanılma hâlinde yanılan, sözleşme ile bağlı tutulmaz (m. 30–31).
• Aldatma (hile): Bir tarafın diğerini aldatarak sözleşmeye razı etmesi hâlinde aldatılan taraf sözleşme ile bağlı değildir (m. 36).
• Korkutma (tehdit): Açık ve ağır bir zarar tehdidi altında yapılan sözleşmede korkutulan taraf bağlı değildir (m. 37).

Bu sebeplere dayanan iptal hakkı, yanılmanın veya aldatmanın öğrenilmesi ya da korkunun ortadan kalkmasından itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır (m. 39).

Kesin Hükümsüzlük ve İptal

TBK m. 27 uyarınca kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüzlüğü, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez; ancak bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa sözleşmenin tamamı hükümsüz sayılır.

İfa, Temerrüt ve Borcun Sona Ermesi

Borcun sona ermesi; ifa, ibra, takas, yenileme, birleşme ve kusursuz imkânsızlık gibi yollarla gerçekleşebilir. Borçlunun borcunu kararlaştırılan zamanda ifa etmemesi hâlinde, alacaklı TBK m. 117 vd. uyarınca borçluyu temerrüde düşürebilir ve aynen ifa, gecikme tazminatı, sözleşmeden dönme ile müspet/menfi zarar tazmini gibi haklarını kullanabilir. Karşılıklı edimleri içeren sözleşmelerde alacaklı ayrıca, TBK m. 125’e göre aynen ifa ile birlikte gecikme tazminatı veya ifadan vazgeçip müspet zarar ya da sözleşmeden dönme ile menfi zararı seçme hakkına sahiptir.

Cezai Şart

Sözleşmenin ihlal edilmesi durumunda borçlunun ödemesi gereken para veya edim olarak belirlenen cezai şart, TBK m. 179–182’de düzenlenir. Cezai şart kural olarak seçimlik veya ifaya eklenen nitelikte olabilir. Hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir (m. 182/3); bu kural yalnızca tacirler için uygulanmayan kamu düzeninden bir hükümdür ve tacirler arası sözleşmelerde hâkimin indirim yetkisi kural olarak bulunmaz.